PSEB 10TH CLASS SCIENCE JULY BIMONTHLY SOLVED QUESTON PAPER ENG AND PUBJBAI MEDIUM WITH PDF

Here is the solved Class 10th Science July Test (2025) paper,

Subject: Science

Class: 10th

July Test (2025)

Μ.Μ-20

---

English Version

Q1) What is the role of saliva in the digestion of food?(1)

Answer: Saliva plays a crucial role in the digestion of food by moistening it, making it easier to chew and swallow. It also contains an enzyme called salivary amylase (or ptyalin), which begins the digestion of complex carbohydrates (starch) into simpler sugars.

Q2) What are the differences between aerobic and anaerobic respiration?(3)

Answer: The key differences between aerobic and anaerobic respiration are:

• Aerobic Respiration:
  • Occurs in the presence of oxygen.
  • Takes place in the mitochondria (and cytoplasm for glycolysis).
  • Produces a large amount of energy (about 38 ATP molecules per glucose molecule).
  • The end products are carbon dioxide and water.
  • It is a complete breakdown of glucose.
• Anaerobic Respiration:
  • Occurs in the absence of oxygen.
  • Takes place in the cytoplasm.
  • Produces a small amount of energy (2 ATP molecules per glucose molecule).
  • The end products vary: in yeast, it’s ethanol and carbon dioxide (fermentation); in muscle cells, it’s lactic acid.
  • It is an incomplete breakdown of glucose.

Q3) What are the methods used by plants to get rid of excretory products?(3)

Answer: Plants use various methods to get rid of excretory products:

• Transpiration: Gaseous waste products like oxygen and excess water are released through stomata on leaves.
• Storage in Vacuoles: Many waste products are stored in cellular vacuoles, particularly in old leaves that eventually fall off.
• Gums, Resins, and Latex: Some waste products are excreted in the form of gums, resins, and latex, which are often stored in specialized plant parts.
• Excretion into Soil: Some waste products are directly excreted into the surrounding soil through the roots.
• Shedding of Parts: Plants regularly shed old leaves, bark, and fruits, which helps in the removal of accumulated waste products.

Q4) Which part of the brain maintains posture and equilibrium of the body?(1)

Answer: The Cerebellum maintains posture and equilibrium of the body.

Q5) What is the difference between the manner in which movement takes place in a sensitive plant and the movement in our legs?(3)

Answer: The main differences are:

• Sensitive Plant (e.g., Mimosa pudica):
  • Cause of Movement: Turgor pressure changes in specialized cells (pulvini) at the base of the leafstalks. Water moves out of these cells, causing them to lose rigidity and the leaves to droop.
  • Control: The movement is a nastic movement, which is a non-directional response to a stimulus (touch or shock). It is not controlled by a nervous system.
  • Speed: Relatively quick, but a purely physical and chemical response.
  • Purpose: Primarily a defense mechanism against herbivores.
• Movement in Our Legs:
  • Cause of Movement: Coordinated contraction and relaxation of muscles attached to bones. This muscle action is initiated by electrical signals (nerve impulses) from the nervous system.
  • Control: Voluntary movement, consciously controlled by the brain (cerebrum), specifically the motor cortex. It is a highly directed and precise movement.
  • Speed: Can be varied from slow to very fast, depending on the intensity of nerve signals and muscle response.
  • Purpose: Enables locomotion, manipulation, balance, and various other actions essential for daily life.

Q6) How are involuntary actions and reflex actions different from each other?(3)

Answer: Both involuntary and reflex actions occur without conscious thought, but they differ in their control and complexity:

• Involuntary Actions:
  • Control: Primarily controlled by the hindbrain and midbrain.
  • Nature: Usually involve internal organs and processes essential for survival, such as heartbeat, breathing, digestion, salivation, and blood pressure regulation.
  • Response: Slower and more generalized responses that maintain homeostasis.
  • Pathways: Involve more complex neural pathways, often involving the brain.
  • Consciousness: We are often unaware of these actions unless there’s a problem.
• Reflex Actions:
  • Control: Primarily controlled by the spinal cord (reflex arc). The brain is often only aware of the action after it has occurred.
  • Nature: Sudden, rapid, and automatic responses to specific stimuli, usually to protect the body from harm (e.g., withdrawing hand from a hot object, blinking).
  • Response: Extremely fast and specific responses.
  • Pathways: Involve a simple neural pathway called a reflex arc (sensory neuron, relay neuron, motor neuron).
  • Consciousness: While automatic, the sensation often registers in the brain shortly after the action.

Q7) Give an example of an aquatic (water) food chain.(1)

Answer: Phytoplankton → Zooplankton → Small Fish → Large Fish

Q8) What will happen if we kill all the organisms in one trophic level?(3)

Answer: If all organisms in one trophic level are killed, it would have severe and cascading negative impacts on the entire ecosystem:

• Lower Trophic Levels:
  • If producers (e.g., plants/algae) are killed, the entire food chain would collapse as there would be no energy source for primary consumers.
  • If primary consumers (herbivores) are killed, the population of producers might initially increase due to reduced consumption, but this could lead to overgrazing and eventual depletion of resources if not regulated. Also, secondary consumers would lose their food source.
• Higher Trophic Levels:
  • If primary consumers are killed, secondary consumers (carnivores/omnivores that eat herbivores) would lose their food source and their populations would drastically decline or even face extinction.
  • If secondary consumers are killed, the population of primary consumers might increase unchecked, potentially leading to overpopulation and overgrazing, which could deplete producers. Tertiary consumers would also lose their food source.
• Overall Ecosystem Imbalance:
  • Disruption of nutrient cycling.
  • Loss of biodiversity as species reliant on that trophic level die out.
  • Potential for an increase in the population of organisms from lower trophic levels that were previously prey, leading to an imbalance.
  • Ultimately, the ecosystem could become unstable, leading to its collapse or significant alteration.

Q9) Why is damage to the ozone layer a cause for concern? What steps are being taken to limit this damage?(3)

Answer:

• Why damage to the ozone layer is a cause for concern:
  • The ozone layer in the stratosphere protects life on Earth by absorbing most of the harmful ultraviolet (UV) radiation from the sun¹.
  • Damage to this layer leads to an increase in UV radiation reaching the Earth’s surface².
  • Increased UV radiation can cause several harmful effects in humans, including skin cancer, cataracts, and a weakened immune system³.
  • It also negatively impacts plant growth, marine life (especially phytoplankton, the base of the marine food web), and can damage materials⁴.
• Steps being taken to limit this damage:
  • The most significant step is the Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer, signed in 1987⁵.
  • This international treaty aims to phase out the production and consumption of ozone-depleting substances (ODS) such as chlorofluorocarbons (CFCs), halons, carbon tetrachloride, and methyl chloroform⁶.
  • Countries are actively working to replace these harmful chemicals with ozone-friendly alternatives⁷.
  • There is continuous monitoring of the ozone layer to assess the effectiveness of these measures⁸.
  • Public awareness campaigns have also been instrumental in educating people about the issue and encouraging responsible practices⁹.

---

Punjabi Version

ਵਿਸ਼ਾ: ਵਿਗਿਆਨ

ਕਲਾਸ-10ਵੀਂ

ਜੁਲਾਈ ਟੈਸਟ (2025)

Μ.Μ-20

---

ਪ੍ਰ.1) ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਾਚਨ ਵਿੱਚ ਲਾਰ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?(1)

ਉੱਤਰ: ਲਾਰ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਨਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਚਬਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਿਗਲਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਰੀ ਐਮੀਲੇਜ਼ (ਜਾਂ ਪਟਾਇਲਿਨ) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ (ਸਟਾਰਚ) ਨੂੰ ਸਰਲ ਸ਼ੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾਚਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.2) ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹਨ?(3)

ਉੱਤਰ: ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

• ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ (Aerobic Respiration):
  • ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਮਾਈਟੋਕਾਂਡਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਅਤੇ ਗਲਾਈਕੋਲਿਸਿਸ ਲਈ ਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿੱਚ)।
  • ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਪ੍ਰਤੀ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਅਣੂ ਲਗਭਗ 38 ਏ.ਟੀ.ਪੀ. ਅਣੂ)।
  • ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹਨ।
  • ਇਹ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਖੰਡਨ ਹੈ।
• ਅਣ-ਆਕਸੀ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ (Anaerobic Respiration):
  • ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਸਾਈਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਪ੍ਰਤੀ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਅਣੂ 2 ਏ.ਟੀ.ਪੀ. ਅਣੂ)।
  • ਅੰਤਿਮ ਉਤਪਾਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਖਮੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਥਾਨੌਲ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਫ਼ਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ); ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਲੈਕਟਿਕ ਐਸਿਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਇਹ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਵਿਖੰਡਨ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.3) ਮਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪੌਦੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ?(3)

ਉੱਤਰ: ਪੌਦੇ ਮਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ:

• ਵਾਸ਼ਪ-ਉਤਸਰਜਨ (Transpiration): ਗੈਸੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਕਸੀਜਨ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਟੋਮੈਟਾ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਵੈਕਿਊਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਭੰਡਾਰਨ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸੈਲੂਲਰ ਵੈਕਿਊਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਗੂੰਦ, ਰਾਲ ਅਤੇ ਲੈਟੇਕਸ: ਕੁਝ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਗੂੰਦ, ਰਾਲ ਅਤੇ ਲੈਟੇਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸੀ: ਕੁਝ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸਿੱਧੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਝੜਨਾ: ਪੌਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤੇ, ਸੱਕ ਅਤੇ ਫਲ ਝਾੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.4) ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਭਾਗ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?(1)

ਉੱਤਰ: ਸੇਰੀਬੈਲਮ (Cerebellum) ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.5) ਛੂਈ-ਮੂਈ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਲੱਤ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ?(3)

ਉੱਤਰ: ਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

• ਛੂਈ-ਮੂਈ ਪੌਦਾ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, Mimosa pudica):
  • ਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ: ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਲਾਂ (ਪਲਵਿਨੀ) ਵਿੱਚ ਟੁਰਗਰ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ। ਪਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰਤਾ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਨਿਯੰਤਰਣ: ਇਹ ਗਤੀ ਇੱਕ ਨਾਸਟਿਕ ਗਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਉਤੇਜਨਾ (ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਝਟਕਾ) ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਦਿਸ਼ਾਵਰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
  • ਗਤੀ: ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਤੇਜ਼, ਪਰ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ।
  • ਉਦੇਸ਼: ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਵਿਧੀ।
• ਸਾਡੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ:
  • ਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ: ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲਾ ਸੰਕੁਚਨ ਅਤੇ ਆਰਾਮ। ਇਹ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਕਿਰਿਆ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ (ਨਰਵ ਇੰਪਲਸ) ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
  • ਨਿਯੰਤਰਣ: ਇੱਛਤ ਗਤੀ, ਦਿਮਾਗ (ਸੇਰੀਬ੍ਰਮ) ਦੁਆਰਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਟਰ ਕਾਰਟੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਚੇਤੰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯੰਤਰਿਤ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਗਤੀ ਹੈ।
  • ਗਤੀ: ਨਰਵ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੌਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
  • ਉਦੇਸ਼: ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਚਾਲ, ਹੇਰ-ਫੇਰ, ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.6) ਅਣਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਭਿੰਨ ਹਨ?(3)

ਉੱਤਰ: ਅਣਇੱਛਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚੇਤੰਨ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹਨ:

• ਅਣਇੱਛਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ (Involuntary Actions):
  • ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਿਛਲਾ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਮੱਧ ਦਿਮਾਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ।
  • ਸੁਭਾਅ: ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਚਾਅ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ, ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਪਾਚਨ, ਲਾਰ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਨਿਯਮ।
  • ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ: ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੋ ਹੋਮਿਓਸਟੈਸਿਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਮਾਰਗ: ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਿਊਰਲ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
  • ਚੇਤਨਾ: ਸਾਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ।
• ਪ੍ਰਤਿਵਰਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ (Reflex Actions):
  • ਨਿਯੰਤਰਣ: ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ (ਰਿਫਲੈਕਸ ਆਰਕ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ। ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਿਰਿਆ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
  • ਸੁਭਾਅ: ਖਾਸ ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਚਾਨਕ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਵੈਚਾਲਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਗਰਮ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਝਪਕਣਾ)।
  • ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ: ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ।
  • ਮਾਰਗ: ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਨਿਊਰਲ ਮਾਰਗ ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਫਲੈਕਸ ਆਰਕ (ਸੰਵੇਦੀ ਨਿਊਰੋਨ, ਰਿਲੇਅ ਨਿਊਰੋਨ, ਮੋਟਰ ਨਿਊਰੋਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਚੇਤਨਾ: ਭਾਵੇਂ ਸਵੈਚਾਲਤ, ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਕਸਰ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.7) ਜਲੀ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿਓ।(1)

ਉੱਤਰ: ਫਾਈਟੋਪਲੈਂਕਟਨ → ਜ਼ੂਓਪਲੈਂਕਟਨ → ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ → ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ

ਪ੍ਰ.8) ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਈਏ?(3)

ਉੱਤਰ: ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਪੂਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣਗੇ:

• ਹੇਠਲੇ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰ:
  • ਜੇਕਰ ਉਤਪਾਦਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਪੌਦੇ/ਐਲਗੀ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਢਹਿ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
  • ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ (ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਜੀਵ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਖਪਤ ਕਾਰਨ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਧ ਚਰਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਕਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਖਪਤਕਾਰ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਗੁਆ ਦੇਣਗੇ।
• ਉੱਚੇ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰ:
  • ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ (ਮਾਸਾਹਾਰੀ/ਸਰਵਭੋਗੀ ਜੋ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ) ਦਾ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
  • ਜੇਕਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬਿਨਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਚਰਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਸਰੋਤ ਗੁਆ ਦੇਣਗੇ।
• ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਲਨ:
  • ਪੋਸ਼ਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ।
  • ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਜੀਵ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
  • ਹੇਠਲੇ ਆਹਾਰੀ ਪੱਧਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
  • ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਢਹਿਣਾ ਜਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰ.9) ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦੀ ਹਾਨੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਇਸ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ?(3)

ਉੱਤਰ:

• ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਹੈ:
  • ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫੀਅਰ ਵਿੱਚ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਅਲਟਰਾਵਾਇਲੇਟ (UV) ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ¹⁰।
  • ਇਸ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ UV ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ¹¹।
  • ਵਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ UV ਕਿਰਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਮੋਤੀਆਬਿੰਦ, ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ¹²।
  • ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਾਈਟੋਪਲੈਂਕਟਨ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਜਾਲ ਦਾ ਅਧਾਰ), ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ¹³।
• ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਉਠਾਏ ਗਏ ਹਨ:
  • ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਮਾਂਟ੍ਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਹੈ, ਜੋ 1987 ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ¹⁴।
  • ਇਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਓਜ਼ੋਨ-ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ (ODS) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋਕਾਰਬਨ (CFCs), ਹੈਲੋਨਜ਼, ਕਾਰਬਨ ਟੈਟਰਾਕਲੋਰਾਈਡ, ਅਤੇ ਮਿਥਾਈਲ ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖਪਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ¹⁵।
  • ਦੇਸ਼ ਇਹਨਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਓਜ਼ੋਨ-ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ¹⁶।
  • ਇਹਨਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ¹⁷।
  • ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ¹⁸।